Society of iranian value engineering- انجمن مهندسی ارزش ایران

به عنوان مقدمه بحث، چه تعريفي از مهندسي ارزش ارائه مي دهيد؟
تا كنون تعاريف متعددي از مهندسي ارزش ارائه شده و به جاي اين اصطلاح از اصطلاحات تحليل ارزش، مديريت ارزش و روش شناسي ارزش نيز استفاده مي شود. مهندسي ارزش، يك ابزار نيرومند براي حل مسائل طرح ها،كاهش هزينه ها با حفظ يا بهبود كيفيت و كارايي است. مهندسي ارزش در سالهاي پاياني دهه ۱۹۴۰ توسط آقاي مايلز (Lawrence Miles) مهندس ارشد شركت جنرال الكتريك در ايالات متحده شكل گرفت. از نظر مبتكر و بنيانگذار مهندسي ارزش، اين تعريف در مورد اين رويكرد خلاق و كاركردگرا مطرح شده است: «مهندسي ارزش رويكردي خلاق و سازمان يافته است با هدف شناسايي كارآمد هزينه هاي غيرضروري يعني هزينه هايي كه ، نه به كيفيت، نه به بهره برداري،نه به عمر مفيد، نه به زيبايي ظاهري و نه به مشخصات درخواستي كارفرما مربوط مي شود.» البته مي توان مهندسي ارزش را بازنگري خلاق سازمان يافته ارزشها و هزينه ها به منظور بيشينه (حداكثر ) كردن شاخص ارزش (هزينه تقسيم بر ارزش ) با كمي كردن ارزشها تعريف كرد. يا به عبارت ديگر مهندسي ارزش روشي براي تعيين اولويت ها و هزينه كردن پول و منابع براي كارهاي اداري شاخص ارزش بيشتر و تخصيص بهينه منابع است. مهندسي ارزش يا مديريت ارزش را نبايد با تحليل هاي متعارف مربوط به كاهش هزينه اشتباه گرفت. زيرا روشي كاركردگرا، خلاق، جامع و پويا است و براساس تحليل كاركردها به بررسي جز به جز و خلاقانه در مقاطع مختلف از تعيين اهداف و برنامه ريزي طرح تا دوره بهره برداري پرداخته و موجب كاهش هزينه و زمان اجرا و حل مسائل پيش بيني نشده طرح مي شود. مهندسي ارزش به سازمان هاي توليدي، خدماتي و عمراني كمك مي كند تا به طور مؤثرتري در بازارهاي محلي، ملي و بين المللي با دستيابي به اين اهداف رقابت كنند:
۱ - كاهش هزينه ها و ضايعات ۲ - بهبود كيفيت و افزايش ارزش ۳ - صرفه جويي در زمان اجراي طرح و توليد
۴ - حل به موقع مسائلي كه موجب كندي يا توقف كار مي شود ۵ - استفاده بهينه و مؤثر از منابع موجود
مهندسي ارزش در بسياري از موارد مي تواند تا ۳۰ درصد صرفه جويي در هزينه برآوردشده براي اجراي طرح را به دنبال داشته باشد.
چرا براي نامگذاري اين روش و رويكرد خلاق و گروهي از يك عنوان واحد استفاده نشده است؟
آقاي مايلز مهندس ارشد شركت جنرال الكتريك آمريكا در سال ۱۹۴۷ مأموريت يافته بود راه حلي براي جايگزيني موادو قطعاتي كه به سبب كمبود، توليد را دچار مشكل مي كرد پيدا كند . او دريافت كه در مواردي با تغيير و جايگزيني برخي مواد و قطعات بدون اينكه كيفيت كاهش يابد حتي مي توان آن را بهبود بخشيد و هزينه توليد كاهش پيدا كند. درواقع آقاي مايلز روش تحليل ارزش را ابداع كرد و به عنوان يك استاندارد در شركت مورد استفاده قرار گرفت.
تحليل ارزش اين است كه اگر ما روان نويسي توليد كرده ايم بياييم جزء به جزء آنرا تحليل و آناليز كنيم و ببينيم هر قطعه آن چه كاركردي دارد و چه كار مي كند. مي گوييم آيا قطعه ديگري يا قطعه اي از جنسي متفاوت مي توانيم جايگزين قطعه فعلي روان نويس كنيم كه قيمت آن ارزانتر تمام بشود و به ارزشهاي مورد نظر مشتري هم لطمه نزند. مثلاً به جاي گيره فلزي مي توان از يك قطعه پلاستيكي استفاده كرد كه در برابر ضربه مقاوم باشد، زيباتر و ارزانتر هم باشد يا اينكه اين قطعه پلاستيكي ، سبك تر از گيره فلزي باشد و مشتري هم ، آن را بپسندد. روشي كه مايلز ابداع كرد مورد استفاده شركتهاي ديگر و نهادهاي دولتي آمريكا قرار گرفت و توسعه پيدا كرد. مهندسي ارزش هم بيشتر در كارهاي مهندسي مثل پروژه هاي عمراني و صنعتي به كار گرفته مي شود. در مهندسي ارزش تلاش مي شود ارزش يك محصول يا كالا بيشتر شود. با يك مثال مي توان اين موضوع را بهتر توضيح داد. اصولاً چرا كسي رغبت پيدا مى كند كه پژوي ۲۰۶ را خريداري كند و نه ماشين پيكان را؟ در حالي كه در هر دو ماشين تعداد معيني سرنشين مى توانند سوار شوند. شايد اولين چيزي كه به نظر مي آيد موضوع كيفيت خودرو باشد. كيفيت يعني ارزش. ارزش انواع مختلفي دارد. ارزش در يك اتومبيل شامل ايمني آن هم مي شود. اتومبيلي بهتر است كه ايمن تر باشد و به لحاظ فيزيكي وقتي كه انسان سوار ماشين مي شود راحت تر باشد و ستون فقراتش درد نگيرد و آسيب نبيند. همچنين مطالعه آرگونومى انجام شده باشد. يعني اتومبيل با ساخت بدن مناسب تر باشد و بدن را خسته نكند. خودرويي بهتر است كه بنزين كمتري مصرف كند كمتر محيط زيست را آلوده كند و دوام بيشتري داشته باشد. اگر خودرويي ظرف ۷۰هزار كيلومتر به تعمير نياز داشته باشد و خودرو ديگري در ۱۰۰هزار كيلومتر به تعمير بيفتد مسلم است اتومبيلي كه ديرتر به تعمير نياز پيدا مي كند بهتر است. وقتي اين موارد را به عنوان ارزش تعريف مي كنند به صورت عيني تر با قضيه برخورد كرده اند. در پارچه بايد ، طرحش زيباتر و رنگ آن ثابت باشد. در همه اين موارد مهندسي ارزش با اين هدف به كار گرفته مي شود كه ارزشها را تغيير ندهند و يا ارتقا دهند ولي هزينه ها را پايين بياورند. در حقيقت هرچه را كه مشتري بابت آن حاضر باشد پول پرداخت كند به عنوان ارزش تعريف مي شود . ارزش اعتباري هم داريم كه يك شخص از نوع خاصي اتومبيل ياوسيله گرانقيمتي استفاده مي كند و ژست مي گيرد يا مصرف كننده اي حاضر مي شود بابت رنگ ماشين تفاوت ۵۰۰هزار توماني را تقبل كند.
درمديريت ارزش براي هريك از عناصر ايمني ، زيبايي، دوام وزن و ارزش خاصي در نظر مي گيرند و به فرض با اعداد ۹-۱ ارزش هر عنصر را مشخص كنند. ممكن است ايمني بالاترين ارزش را براي مشتري داشته باشد در نتيجه وزن آن را ۹ در نظر مي گيرند و به رنگ وزني برابر با ۴ مي دهند. اين كار توسط جمعي آگاه و خبره انجام مي شود و وزن ارزشها را با درنظرگرفتن ديدگاههاي مختلف معين مى كنند .در گام بعدي آنها تصميم مي گيرند با توجه به آن ارزش ها چگونه توليد كنند يا چگونه سرويس و خدمات موردنياز را ارائه بدهند كه هزينه حداقلي را در بر داشته باشد.
به نظر مي آيد مديريت ارزش عمدتاً جنبه راهبري مسأله را پيگيري مي كند و مهندسي ارزش هم بيشتر در حوزه اجرايي و تكنيكي ظاهر مي شود تا مسائل كلان يا امور غيرمهندسى؟
بله ؛ مديريت ارزش را در خانه و اداره مي توان عملي ساخت. ممكن است يك كارمند حقوق ماهيانه ۳۰۰هزار تومان داشته باشد و مسكن، بهداشت، غذا ، تفريح و كتاب هم ارزش هاي زندگي هستند. در يك خانه چه جور مى شودمديريت ارزش كرد؟ به هركدام از آن ارزشها بايد وزن خاصي داد. غذا بالاترين ارزش را دارد پس به آن بالاترين وزن هم داده مي شود. بعد از غذا، مهمترين مسأله هم مسكن است و درمراحل بعد هم تفريح قرار مي گيرد. درآمدخانواده بايد در جاهايي هزينه شود كه بيشترين ارزش را ايجاد كند. در مرحله اول بايد به غذا اولويت داد. چون رشد و سلامت افراد خانواده موكول به آن است. اعضاي خانواده مى نشينندو مي گويند ما كه اينقدر درآمد داريم بايد غذايي بخوريم كه حداكثر كالري و ويتامين را به بدن برساند. اين عمل باعث مي شود ضمن بالابردن كيفيت، هزينه كمتري پرداخت گردد. در مدرسه هم مي توان از مديريت ارزش استفاده كرد. مدير مدرسه مي تواند با معلمان همفكري داشته باشد تا در كارش مديريت ارزش كند. سؤال اين است كه كاركرد مدرسه چيست؟ اينكه بچه هاي مردم را تربيت كنند، دانش لازم را به آنها بدهد و مهارت هاي زندگي و اجتماعي ارائه كند. در اين زمينه مي توان با همفكرى ، راهكارهاي مناسب را پيدا كنند كه دانش آموزان با شادابي و لذت به مدرسه بروند و اگر مدرسه تعطيل مى شود، آنها خوشحال نشوند. اين كار يعني مديريت ارزش، يعني ارزشي در مدرسه ايجاد كنند. اگر در مدرسه، بيشترين ارزش ايجاد شود، بچه ها بيشترين رغبت را براي رفتن به مدرسه پيدا مي كنند و وقتي به مدرسه مي روند بيشترين رغبت را براي يادگيري خواهند داشت. اين كار ديگر مهندسي ارزش نيست، بلكه مديريت ارزش است.
روش شناسي ارزش در چه مواردي كاربرد پيدا مى كند؟
روش شناسي يا متدولوژي ارزش جامع مهندسي ارزش، تحليل ارزش و مديريت ارزش است. فرض كنيد ما با مسأله اي به نام چهارشنبه سوري مواجه هستيم و استفاده ازترقه و ساير مواد محترقه خطراتي را به دنبال دارد. ما از طريق انجمن مهندسي ارزش ايران به آقاي قاليباف شهردار تهران نامه نوشتيم و اعلام كرديم ماحاضريم براي شهرداري و شهرداري هاي مناطق و نواحي تهران در اين زمينه مهندسي ارزش انجام دهيم. اگر از ما خواسته شود كه مهندسي ارزش مورد نظر را در اين زمينه انجام دهيم، بايد از چند روانشناس اجتماعي و جامعه شناس، از اعضاي شوراي شهر، نماينده شهردار، چند مدير مدرسه و معلم و چند جوان دعوت كنيم و از چند نفر از استادان ، نويسندگان و صاحبنظراني كه در مورد مسائل تاريخي و سنتي آگاهي دارند هم دعوت به عمل آوريم كه در جلساتي به همفكري بپردازيم و كاركرد چهارشنبه سوري را تحليل كنيم. بايد به اين سؤالات پاسخ داده شود كه چهارشنبه سوري چيست و چرا مردم اين مراسم را برپا مي دارند؟ اگر اين كار براي مردم از نظر تاريخي، باستاني و فرهنگي يك ارزش تلقي مي شود بايستي بگذاريم اين مراسم اجرا شود ولي بايد بگوييم كه كمترين خسارت به جامعه وارد آيد. يعني اجراي اين مراسم بدون جنبه هاي مخرب اجرا شود. چون جنبه مخرب و هر نوع كژروي، هزينه محسوب مي شود. هزينه فقط خرج كردن پول نيست. ريسك هم هزينه محسوب مي شود. در چنين جلسه اي و با حضور اين افراد، همه وارد مرحله خلاقيت مي شدند. اولاً اين نتيجه گيري حاصل مي شود كه چهارشنبه سوري هاي سال هاي گذشته چه هزينه ها، خسارت ها و تلفاتي به دنبال داشته است و اصلاً انگيزه برگزاري اين مراسم در طول تاريخ چه بوده است؟ بايد مشخص شود كه آيا مي شود اين مراسم و سنت را به گونه اي سالم برگزار كرد و يا مراسمي را جايگزين آن كرد؟ در اين جلسه هر يك از اعضا آرا و نظرهاي خود را ارائه مي دهند و ارزش ها را تعريف مي كنند. به هر يك از اين ارزش ها وزن لازم داده مي شود و راهكارهايي هم به ذهن آنها خطور مى كند كه با استفاده از بهترين راهكارها مردم مي توانند اين مراسم را به گونه اي دلنشين تر و با حداقل خسارات و مشكلات اجتماعي برگزار كنند. ما براي حل مشكل آلودگي هواي تهران هم مي توانيم از اين رويكرد استفاده كنيم. در اين خصوص، جلسه اي با حضور مسؤولان سازمان مديريت و برنامه ريزي، وزارت بهداشت، سازمان هواشناسي و سازمان حفاظت محيط زيست برگزار كرديم و قرار شد كه اطلاعات لازم را براي ما بفرستند تا ما كارگاه مديريت ارزش را برگزار كنيم.
حتي در مورد برج جهان نماي اصفهان هم مي توانيم از اين ابزار نيرومند بهره مند شويم. من به شهردار اصفهان پيشنهاد كردم كه يك كارگاه مهندسي ارزش برگزار كنند و در اين كارگاه از نمايندگان يونسكو، سازمان ميراث فرهنگي و ساير نهادهاي ذيربط بخواهند كه نظرات و ديدگاه خود را ارائه دهند. در چنين كارگاهي مي توان مشخص كرد كه ساخت پروژه برج جهان نما چقدر هزينه دربرداشته و اگر بخواهند آن را تخريب كنند چقدر هزينه به دنبال آورد و اين هزينه معادل چه ارزشي است كه به دست مي آيد؟ آيا اساساً اين برج تأثير منفي روي ميدان نقش جهان دارد يا نه؟ اگر ساخت برج جهان نما به حريم بصري ميدان نقش جهان ضربه مي زند بايد مشخص شود كه اين ضربه معادل چقدر هزينه است؟ منطق فازي هم به ما مي گويد بين صفر تا ۱۰۰ اعداد مختلفي وجود دارد و نبايد با نگاه صفر و صد به قضايا نگاه كنيم. در اين زمينه راه حل هاي متفاوتي وجود دارد و صرفاً اين نيست كه بگوييم چند طبقه از آن برج بايد تخريب شود. من معتقدم برگزاري كارگاه مديريت ارزش در اين قضيه ضروري است. چون كسي هم در ميدان نقش جهان برنگشته كه برج جهان نما را ببيند و براين اساس نتيجه بگيريم كه اين ميدان، ميراث فرهنگي در معرض خطر است. كسي يا نهادي هم استاندارد بين المللي خاصي را ارائه نداده كه تا چه محدوده اي نبايد ساخت و ساز بلندمرتبه صورت بگيرد.
در كارگاه مهندسي ارزش كه يك كار خلاقه همگاني است، مزايا و معايب تعيين مي شود. هر عيبي يك هزينه و هر خوبي و حسني، يك مزيت و ارزش است. در اين قضيه هم بايد جمع حسن ها و ارزش ها مساوي يا بيشتر از هزينه ها و عيب ها باشد. من نمي گويم در اين كار الزاماً عيبي وجود ندارد ولي نبايد با جنجال و هياهو در اين خصوص موضع گيري كنيم. آمار و ارقامي در دسترس هست كه نشان دهد منفعت حاصل از به كارگيري اين رويكرد خلاقه بر هزينه هاي آن فزون تر باشد. كاربرد مهندسي ارزش در گروه مهندسي ارتش آمريكا از سال ۱۹۶۴ شروع شده و تا سال ۱۹۹۹ منجر به ۳‎/۱ ميليارد دلار صرفه جويي شده است. متوسط نسبت صرفه جويي به هزينه هاي مطالعات مهندسي ارزش انجام شده يك به ۲۰ بوده است. يعني در ازاي يك دلار هزينه در ارتش آمريكا در زمينه مهندسي ارزش، بالغ بر ۲۰ دلار صرفه جويي شده است. همچنين در اداره طراحي بزرگراه هاي آنتاريو در كانادا در سال ۱۹۹۸ با انجام مطالعات مهندسي ارزشي حدود ۵۲ ميليون دلار صرفه جويي كرده اند. نسبت صرفه جويي به هزينه كل مطالعات و آموزش كاركنان، يك به ۶۹ بوده. يعني هر يك دلار هزينه موجب صرفه جويي ۶۹ دلاري شده است.
صرفه جايي خالص و اجتناب از هزينه هاي غيرضروري گزارش شده از طرح هاي گروه مهندسي ارتش ايالات متحده (USACE) در سالهاي ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۸ به ترتيب برابر با ۱۱۵ ، ۱۲۶ ، ۱۲۳ ، ۱۳۳ و ۱۵۰ ميليون دلار است.
ميزان صرفه جويي در سرمايه گذاري اوليه و اجتناب از هزينه هاي دوره بهره برداري و نگهداري در طرح هاي مطالعه شده در سالهاي مالي ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ در دفتر عمران زمين ايالات متحده (USBR) برابر با ۹۳ ميليارد دلار بوده و كل هزينه هاي انجام شده مطالعات مهندسي ارزش در همين دوره برابر با ۳‎/۵ ميليارد دلار بوده است. يعني در مقابل هر يك دلار هزينه حدود ۲۶ دلار صرفه جويي شده است. صرفه جويي حاصل از انجام مهندسي ارزش در بزرگراه هاي ايالات متحده در سالهاي ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۲ بيش از سه ميليارد دلار بوده است. مطابق آمار ارائه شده توسط «برنامه كمك هاي بزرگراه هاي آمريكا»، سيصد و شصت و نه پروژه در بزرگراه هاي آمريكا را مطالعه مهندسي ارزش كرده اند. هزينه هاي اين مطالعات بالغ بر ۸‎/۳۳ ميليون دلار بوده و بودجه اجرايي اين طرح ها حدود ۱۹‎/۸ ميليارد دلار بوده است. تعداد كل پيشنهادهاي ارائه شده در كارگاه هاي مهندسي ارزش دو هزار و ۱۹۸ مورد بوده كه ۹۳۶ پيشنهاد مورد قبول قرار گرفته و موجب شده يك ميليارد و ۲۴ ميليون دلار صرفه جويي حاصل شود. نسبت صرفه جويي ۱۲۳ به يك است. يعني در مقابل هر يك دلار هزينه براي مهندسي ارزش، ۱۲۳ دلار صرفه جويي شده است. در سال ۲۰۰۱ هم ۳۷۸ پروژه را با هزينه ۷‎/۲۹ ميليون دلار مهندسي ارزش كرده اند. بودجه اجرايي اين ۳۷۸ پروژه، بالغ بر ۱۸ ميليارد و ۸۸۲ ميليون دلار بوده است. در كارگاه هاي مهندسي ارزش ۲۰۱۳ پيشنهاد ارائه شده كه ۱۰۱۷ پيشنهاد به مرحله اجرا درآمده و موجب ۸۶۵ ميليون دلار صرفه جويي شده است. نسبت صرفه جويي ۱۱۹ به يك بوده است. در سال ۲۰۰۰ نيز ۳۸۸ پروژه در بزرگراه هاي آمريكا مهندسي ارزش در مورد آنها اجرا شده، هزينه مطالعات مهندسي ارزش، مبلغ ۷ ميليون و ۷۸ هزار دلار بوده، بودجه ۳۸۸ پروژه هم ۱۶ ميليارد و ۲۴۰ ميليون دلار بوده است. در كارگاه هاي مهندسي ارزش هم ۲۰۱۷ پيشنهاد مطرح شده كه ۱۰۵۷ مورد آن به تصويب رسيده و يك ميليارد و ۱۲۸ ميليون دلار صرفه جويي حاصل شده است. نسبت صرفه جويي اين پروژه ها هم ۱۴۵ به يك بوده است. يعني در مقابل هر يك دلار هزينه مطالعات مهندسي ارزشي، دقيقاً ۱۴۵ دلار صرفه جويي شده است.
در عربستان هم ميزان صرفه جويي هاي مالي ناشي از به كارگيري مهندسي ارزش بسيار جالب توجه است. آقاي اليوسفي رئيس سابق انجمن مهندسي ارزش عربستان در سميناري كه در دانشگاه اميركبير برگزار شد اعلام كرد طي سالهاي ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۰ ميلادي، در عربستان ۳۰۰ پروژه را مهندسي ارزش كرده اند و اين كار ۱‎/۵ ميليارد دلار صرفه جويي داشته است. در اين صورت متوسط صرفه جويي براي هر پروژه بالغ بر ۱۵۰ ميليون دلار است. البته ميزان صرفه جويي هم به خلاقيت افراد و نوع پروژه ها بستگي دارد.
به غير از مواردي كه تاكنون به آنها اشاره شده، چه حوزه هاي ديگري هم وجود دارد كه مي توان از مهندسي ارزش بهره گرفت؟
امروزه از مهندسي ‎/ مديريت و روش شناسي ارزش در زمينه هاي برنامه ريزي استراتژيك، خدمات، صنايع، كشاورزي، طرح هاي عمراني، راه و خدمات، مهندسي محيط زيست، مراقبت هاي بهداشتي و خدمات درماني، ساختمان هاي مسكوني، اداري و درماني، مديريت منابع، مهندسي مجدد، تصميم گيري هاي مديريتي و حتي فردي مي توان استفاده كرد. ما اگر در ساختن خانه هم از مهندسي ارزش استفاده كنيم وضعيت مناسب تري خواهيم داشت. خانه براي افراد وخانواده ها ارزش تلقي مي شود. يك خانه خوب بايد متناسب با زندگي افراد باشد، اتاق، خواب كافي داشته باشد تا بچه ها در اتاق جداگانه استراحت كنند. در ساخت و سازها سطح زيربنا به عنوان هزينه محسوب مى شود. در نتيجه بايد كاري كرد كه با حداقل سطح زيربنا خصوصيات مورد نظر صاحبخانه لحاظ شود. ژاپني ها از ۷۰ متر سطح زيربنا محل مناسبي براي زندگي خود درست مي كنند و از فضاي خانه هم حداكثر استفاده را به عمل مي آورند. شيوه استقرار تختخواب در ديوارهاي منازل در ژاپن مصداق عيني اين موضوع است. اما ما ممكن است كه خانه هايي با ۱۲۰ متر يا ۱۵۰ متر سطح زيربنا داشته باشيم ولي رضايت از سكونت در چنين خانه اي عايد ما نشود. چون ما به مهندسي ارزش در ساخت خانه توجه نداريم. در كشاورزي هم مي توان از اين روش استفاده كرد. در كشاورزي از منابع مختلفي مثل زمين، آب، كود و سم استفاده مي شود و محصول به دست آمده، سود حاصله از انجام فعاليت زراعي است. مهندسي ارزش در زمينه كشاورزي را از داشت و كاشت و برداشت مي توان به كار گرفت و با توجه به شرايط اقليمي هر منطقه تصميم گرفت كه كاشت چه محصولي مى تواند با عنايت به وضعيت بازار بيشترين ارزش را ايجاد كند. اين وظيفه و كار وزارت كشاورزي و ادارات كشاورزي استان ها است كه به كشاورزان كمك كنند تا آنها بتوانند با كمترين هزينه، بيشترين ارزش را به وجود بياورند و با اين كار، رفاه كشاورزان و در نهايت ثروت ملي جامعه بيشتر شود.
جالب توجه است بدانيد عربستان با يك كار ژنتيكي كه انجام داده توانسته از آب شور خليج فارس دانه هاي روغني خاصي توليد كند. اقدامات مشابهي هم ما مي توانيم انجام بدهيم و براي مثال جنگل هاي حرا در استان هرمزگان را مي توانيم براي خوراك دام و طيور مورد استفاده قرار دهيم و يا اگر خاصيت هاي قابل توجهي در اين جنگل ها پيدا كنيم مى توانيم به فرض كانال هايي به طول يك كيلومتر از دريا به سمت خشكي ايجاد كنيم و دامداري را در آنجا ترويج بدهيم. من نمى گويم كه الزاماً اين كار عملي است ولي به هر حال بايد فكر كنيم كه از منابع موجود چگونه مى توانيم حداكثر استفاده را به عمل بياوريم. در انبوه سازي ساختمان هاي مسكوني هم مى توانيم از اين روش استفاده كنيم. ما حتي اعتقاد داشتيم كه در بازسازي بم مى شود با استفاده از مهندسي ارزش، كاري كنيم كه ارزش بيشتري با هزينه اي كمتر ايجاد شود. براي اين كار در حال حاضر هم مى شود دست به كار شد و به اصطلاح هنوز دير نشده است. چندي پيش ما، در زمينه صنايع دستي توانستيم مهندسي ارزش انجام دهيم. مبناي كار بر اين اساس بود كه چگونه مى توان وسايلي شكيل تر و ارزان تر ساخت و به بازارهاي جهاني عرضه كرد. الآن در بسياري از كشورها روي ساخت عروسك مهندسي ارزش صورت مى گيرد و اقداماتي انجام مى دهند كه ارزش ها را بالا ببرند و هزينه ساخت عروسك ها را كاهش بدهند و بتوانند به بازارهاي جهاني راه پيدا كنند و بعد ما با تعجب مى گوييم چرا كالاهاي چيني به بازارهاي جهاني راه يافته اند. واقعيت اين است كه آنها به مهندسي و مديريت ارزش روي آورده اند. به كارگيري مهندسي ارزش موجب روان سازي كارها و امور اداري هم مى شود. ممكن اسن در ادارات ما، روي يك نامه ۶ امضا از چندين نفر از مسؤولان يك اداره باشد. در اين زمينه بايد پرسيد كه آيا همه اين امضاها بر تسريع كار مشتري يا متقاضي تأثير دارد يا خير؟ اگر برخي امضاها بر كيفيت و چگونگي تصميم گيري نامه يا يك درخواست اثر نمى گذارد بايد مسير را كوتاه تر كرد و وقت برخي از مسؤولان نيز كه به خاطر امضاهاي غيرضروري هدر مى رفت، صرف كارهاي ضروري مى شود. اصلاً دولت الكترونيك هم به همين علت به وجود آمده است تا در تسريع امور، كمك رسان جامعه باشد و كارها با هزينه كمتري انجام شود. اگر در كشور ما هم دولت الكترونيك به طور كامل عملي گردد از ميزان رفت وآمدهاي درون شهري كه به خاطر پيگيري نامه هاي اداري است كاسته مى شود.
با در نظر داشتن ميزان سودمندي به كارگيري اين روش ابداعي آيا الزام و اجبار قانوني در كشورهاي پيشرو براي اجراي پروژه هاي عمراني وجود دارد؟
مطابق بخشنامه A-131 اداره مديريت و بودجه ايالات متحده، كاربرد مهندسي ارزش در كليه طرح هاي با برآورد بيش از يك ميليون دلار ضروري است.
چرا اين كار در طرح هاي با بودجه كمتر از يك ميليون دلار اجباري نيست؟
از ديد آنها يك ميليون دلار رقم بالايي نيست ولي در پروژه هايي كه بين ۵۰۰ هزار دلار تا يك ميليون دلار بودجه دارند، مدير مربوطه مختار است تصميم بگيرد كه مهندسي ارزش انجام بدهد يا نه. اگر احتمال صرفه جويي وجود نداشته باشد معمولاً مدير دست به اين كار نمى زند. انجام مهندسي ارزش در پروژه هاي زير يك ميليون دلار بستگي به وجدان و ديدگاه مدير دارد. براين اساس، در پروژه هاي پيچيده كه ممكن است انجام پروژه باعث پنهان شدن هزينه هاي زائد شود اين كار انجام مى شود.
در مجموع با چنين كارهايي است كه آمريكايى ها قدرتمند مى شوند و بعد به دنيا زور مى گويند. در حالي كه در دين اسلام با اينكه اسراف، حرام است ولي ما مردمي با پول كم و اسراف گر هستيم. ما نيز براي اينكه قدرتمند شويم و زور نشنويم بايد صرفه جويي كنيم و اين صرفه جويي براي ما واجب است. شايد ما لازم باشد براي طرح هاي بالاي ۱۰۰ دلار از مهندسي ارزش استفاده كنيم. در ارتش آمريكا در سال ۱۹۶۴ يعني از زمان به كارگيري مهندسي ارزش تا سال ۱۹۹۴ به ميزان ۳‎/۱ ميليارد دلار در اين زمينه صرفه جويي شده است. اگر هر ۱۰۰ ميليون دلار از اين رقم را به يك كشور وام بدهند كه سياست آمريكا را تأمين كند بسيار به نفع آمريكايى ها تمام مى شود. به جاي اينكه مبلغ كلاني را هدر بدهند، آن را صرفه جويي كرده و به كشورهاي ديگر وام مى دهند. ما بايد ببينيم آنها از چه ابزاري استفاده مى كنند و توانمند مى شوند، اگر آن ابزار مجاز و مؤثر است ما چرا از آن استفاده نكنيم.
البته براي آنها ميزان صرفه جويى ها بالاتر از سه ميليارد دلار خواهد شد. چون دستاوردي كه در يك پروژه كسب مى شود در پروژه هاي مشابه مؤثر واقع خواهد شد و اين هم جزو صرفه جويي بايد به حساب بياد.
مطابق دستورالعملي كه اداره طراحي بزرگراه هاي انتاريوي كانادا دارد برگزاري كارگاه ۳ تا ۵ روزه مهندسي ارزش در طرح هاي كوچك الزامي است. در طرح هاي متوسط برگزاري الزامي يك كارگاه ۵-۳ روزه و يك كارگاه مهندسي ارزش به صورت انتخابي و اختياري در نظر گرفته شده است. در طرح هاي بزرگ هم دو كارگاه اجباري و ۲ كارگاه انتخابي پيش بيني شده و در طرح هاي بسيار بزرگ نيز، يك كارگاه ۳ روزه، دو كارگاه پنج روزه و يك كارگاه ۵-۳ روزه ضرورت دارد. براساس محاسبات انجام شده، به هر اندازه كه كارگاه مهندسي ارزش در مراحل اوليه اجراي طرح برگزار شود، ميزان صرفه جويي هم بيشتر خواهد شد. بيشترين صرفه جويي هنگام تعيين استانداردها و تعيين خط مشى هاي طراحي است. يعني اگر تعيين استانداردها براساس نتايج تحقيقات صورت گرفته شده و استفاده از تجربه هاي قبلي و ديگران باشد بيشترين صرفه جويي عايد ما مى شود. به همين دليل، در دنيا بر انجام تحقيقات و روزآمد كردن اطلاعات و استانداردها بسيار تأكيد مى شود. در حالي كه اهميت انجام تحقيقات در كشورهاي در حال توسعه و از جمله در كشور ما مورد غفلت قرار مى گيرد.
وقتي ما به تحقيقات كمتر اهميت مى دهيم به همان نسبت توليدات ما گران تر تمام مى شود و كيفيت و ارزش توليدات ما نسبت به توليدات كشورهاي ديگر كاهش پيدا مى كند و ما از اين بابت زيان هنگفتي را متحمل مى شويم. چون اين زيان براي ما ملموس نيست، سعي نمى كنيم رفع مشكل كنيم. براي مثال شركت بوش (Boush) كه توليداتش هم در ايران وجود دارد در سال ۲۰۰۴ ميلادي بالغ بر ۲‎/۹ ميليارد يورو معادل ۳ ميليارد دلار هزينه براي انجام تحقيقات اختصاص داده بود. در صورتي كه ميزان بودجه پژوهشي كشور ما نسبت به توليد ناخالص ملي ساليانه حدود ۰‎/۴ درصد بوده و رقم بودجه تحقيقات در كشور ما شايد به ۲‎/۸ ميليارد دلار برسد، اين بودجه را بايد با بودجه شركت بوش مقايسه كرد تا تفاوت ها مشخص بشود. به اعتقاد من، پژوهش بايد در صنايع ما الزامي بشود و صنايع ما با دانشگاه هاي ما ارتباط مؤثر و مستمر داشته باشند. در اين صورت مى توانيم اميدوار باشيم كه صنعت ما از وضعيت كنوني خارج شود. در صنعت ما به ندرت يك درصد درآمد و فروش را به تحقيقات اختصاص مى دهند، در حالي كه در همان شركت بوش، هزينه تحقيقات برابر با ۷‎/۲ درصد فروش است. ما اگر مى خواهيم در تجارت جهاني موفقيت كسب كنيم بايد تحقيقات براي ما به الزام تبديل شود. چون مى خواهيم با حداقل هزينه، بيشترين ارزش را توليد كنيم.
چه نسبتي بين مديريت ارزش و عقلانيت وجود دارد؟
مديريت ارزش، عين عقلانيت است و روشي منظم و سيستمي و راهكار مشخص و گام به گام ارائه مى دهد. ممكن است زماني اين عقلايي باشد ولي به صورت خام و تنظيم نشده با يك مسأله برخورد شود. به هر حال در اين حالت، عقلانيت به كار گرفته مى شود ولي نظم يافته و گام به گام نيست. اگر همان كار را به صورت گام به گام انجام دهيم و آن را تابع يك منطق معين سازيم با عقلانيت نظام يافته مواجه هستيم. عقلانيت نظام يافته از خرد جمعي استفاده مى كند.
يك معناي عقلانيت هم حسابگري است...
در عقلانيت لزوماً خلاقيت وجود ندارد ولي خلاقيت يكي از اركان مهم مديريت ارزش است. به عبارتي مى توان گفت كه عقلانيت يك امر دربسته و متشكل از اجزاي مختلفي است ولي در مديريت ارزش، اين اجزا مورد تجزيه و تحليل قرار مى گيرد. به همين دليل مى گوييم اين روش كاركردگرا هست كه بايد بتوانيد كاركردهاي خاصي را تعريف كنيد. بايد توجه داشته باشيم كه بهبود كيفيت و كاهش هزينه هاي طرح از طريق مهندسي ارزش را نبايد ناشي از عدم مطالعه كافي يا كم دقتي در بررسي تأمين اقتصادي طرح در مرحله مطالعات توجيهي يا تعيين مشخصات فني بپنداريم. يعني نبايد تصور كنيم كه مشاور، در كار مطالعاتى اش به خوبي عمل نكرده است. در واقع شرايط خلاقه كارگاه مهندسي ارزش است كه يك گزينه بهتر را ارائه مى دهد.
در زمان طراحي، آن خلاقيتي كه موجب كاهش چشمگير هزينه ها مى شود بروز پيدا نمى كند؟
طراح به تنهايي نمى تواند اين كار را انجام بدهد. اين، يك گروه هستند كه با همديگر همفكري مى كنند. خلاقيت هم يك پديده دستوري نيست. چيزي است كه يك مرتبه به ذهن انسان مى رسد و پيشنهادي با توجه به فكر و طرح نخست ارائه مى شود. شايد فرد و گروه دوم در مرحله اول، فكر اوليه به ذهن شان خطور نكرده باشد ولي همين كه فكري مطرح مى شود ممكن است يك فكر و نظر بهتر مطرح گردد. يكي از ويژگى هاي مهندسي ارزش در سينرژي يا همنوايي آن نهفته است كه وجود افراد را به همديگر نزديك تر مى كنند تا با همفكري ايده جديد و بهتري ارائه بدهند.
دركشور ما ميزان استفاده از مهندسي و مديريت ارزش تا چه اندازه رايج شده است؟
در برنامه سوم توسعه به ضرورت استفاده از مهندسي ارزش اشاره شده بود و در برنامه چهارم توسعه هم بر اهميت به كارگيري اين روش تصريح شده است.
سازمان مديريت و برنامه ريزي با تهيه و تدوين درسنامه مديريت ارزش، قرارداد تيپ و لحاظ كردن آن در مديريت عمومي پيمانها و قراردادها درصدد ترويج مديريت و مهندسي ارزش است و به تدريج سطح آگاهي مديران و كارفرمايان كشور نسبت به اهميت استفاده از اين روش ارتقا پيدا كرده است. ما هم اين توانايي را داريم كه به نحو بهينه از منابع كشور استفاده كنيم و ارزش بيشتري هم خلق كنيم.
در چارچوب فعاليت هايي كه انجمن مهندسي ارزش ايران انجام مي دهد، طي چهارسال گذشته حدود ۴۰ طرح و پروژه را مهندسي ارزش كرديم و بالغ بر ۱۳۰ ميليارد تومان صرفه جويي به عمل آمد وكارگاههاي آموزشي مختلفي را در همين زمينه برگزار كرديم واز استادان دانشگاههاي داخل كشور چند نفر هم شركت كردند ودر ضمن از آنها شهريه ۸۰۰ هزار توماني را دريافت نكرديم.
چون معتقديم اگر استادان دانشگاه در چنين كارگاه هايي شركت كنند، در آينده باعث مي شوند كادرهاي مجرب و توانمندي از دانشگاههاي ما فارغ التحصيل شوند. هرچقدر استادان دانشگاههاي ما به اين ابزار مسلح شوند بهتر مي توانيم از منابع محدود كشور در راستاي توسعه بهره برداري كنيم و قادر خواهيم بود از هدر رفتن آنها جلوگيري كنيم. در حال حاضر هم در مقطع كارشناسي ارشد در بعضي از دانشگاههاي ما دانشجوياني در زمينه مهندسي ارزش آموزش مي بينند ولي ما، نيازمند اين هستيم كه در مقطع كارشناسي هم دراين خصوص دانشجوياني تربيت كنيم. ضمناً مهندسي و مديريت ارزش را نبايد مختص كارهاي فني و مهندسي دانست. حتي در رشته هاي اداري هم مى توانيم از اين رويكرد بهره مند شويم. چون در يك اداره هم مي توان از مديريت ارزش استفاده كرد. استفاده از مديريت ارزش در ادارات و سازمان ها موجب گسترش همفكري و بهبود روابط افراد شاغل در آنها مي شود و صميميت در فضاي كار افزايش پيدا مي كند. هم اينك ارتباط صنعت و دانشگاه در ايران برقرار شده ولي اين كار به صورت تعريف شده و سيستمي نيست. مهندسي و مديريت ارزش مى تواندعاملي مؤثر در توسعه سيستمي روابط دانشگاه و صنعت در ايران باشد و از اين طريق پيشرفت و توسعه كشور تحقق پيدا كند و توان رقابت ما را در حوزه هاي اقتصادي و صنعتي براي حضور در بازارهاي جهاني ارتقا دهد.